دیدگان بیمار، از جان خالی
نگاهش سرشار از یاس
لبریز تمنا
بر نمایشگر
تا شاید، ناهموار ببیند
خطوط هموار ضربان قلب را
غمگین میخواندند
چشمان بیفروغش
*ساعات ساعات احب عمری و اعشق الحیاه*
رضا دویده بیست و ششم آبان ماه یک هزار و چهارصد
تصحیح : ابراهیم پورجاسم
نگاهی اجمالی و نقد و بررسی کتاب فساد سرطان اجتماعی دکتر رفیع پور کاری از رضا دویده
بسمه تعالی
نگاهی اجمالی و نقد و بررسی کتاب
سرطان اجتماعی
فساد
دکتر رفیع پور
کاری از رضا دویده
مقدمه و بیان مساله :
کارکرد پیدایش اجتماعات و سپس جامعه ارائه خدمات بهتر به فرد بوده است . خدماتی که فرد به تنهایی قادر به کسب ایشان نیست . ولی گاها نقصی در کارکرد های جامعه سبب می شود فرد قید کسب این امتیازات را زده و اجتماعات ساده را برگزیند .
اهمیت مسئله : وجود قواعد یا عدم آن مهمترین عامل موثر بر کار کرد مناسب جامعه یا آشفتگی و آنومی است . انسانها گاها به علت منفعت طلبی با ابزاری قواعد را تغییر می دهند و ایجاد فساد می کنند . فساد عمر نظام سیاسی را کوتاه می کند و بسیار به حقوق اقتصادی و اجتماعی فقیران می گردد . دموکراسی و پایه های دادرسی را نابود ساخته و مانع رشد اقتصادی و رقابت آزاد می شود .
اهداف تحقیق : این تحقیق به چیستی فساد و علل پیدایش آن می پردازد . فساد را در کشورمان بررسی می نماید و پیشینه و علل آن را در میهنمان را مورد کنکاش قرار می دهد .
چهارچوب نظری : در این فصل ابتدا به مفهوم فساد می پردازیم و انواع آن زا تشریح می کنیم و سپس نگاهی کوتاه به پیشینه آن خوهیم داشت و علل و عواقب آن را برسی می نماییم .
بانک جهانی دو تعریف عملی در خصوص فساد ارائه کرده است :
1 – سوئ استفاده از قدرت عمومی برای بهره گیری خصوصی
2 – پیشنهاد دادن ، دریافت یا تقاضای هرچیز با ارزش برای تاثیر گذاری بر روی رفتار یک کارمند دولتی در فرایند انجام یک کار یا قرار داد .
بهترین تعریف از فساد و ابعاد آن از دیدگاه محقق توسط خانم آمنولدسن ارائه گردیده است :
وی فساد را یک سوء استفاده از کالاها و امکانات دولتی و مردمی توسط مامورین دولتی برای بهره گیری شخصی می داند . ایشان فساد را دارای ابعاد 1 – رشوه 2 – اختلاس 3 – کلک های اقتصادی 4 – باج گیری ( باج گیری از پایین و باج گیری از بالا ) و 5 – امتیاز دادن معرفی می نماید . وی اختلاس را از مهمترین روشهای کسب ثروت و بوسیله دارندگان قدرت که بگونه ای سیستماتیک انجام می گیرد ، میداند .
نتیجه نهایی این بازی باختن دولت در زمینه سیاسی و اقتصادی است .
پیشینه فساد :
گرجستان بعد از بولیوی بالاترین سهم اقتصاد غیر رسمی در تولید ناخالص ملی را دارد و این یکی از معرفهای مهم فساد می باشد . ایجاد فساد به وسیله خارجیها در کشورهای جهان سوم به عنوان مهمترین عامل تعیین کننده فساد می باشد .
عوامل موثر در فساد :
الف ) در سطح کلان : در سطح کلان می توان فساد را از خانواده آنومی محسوب کرد . از بین تئوریهای سطح کلان محقق به دو تئوری امیل دورکهایم و رابرت کی مرتون اشارت دارد که بر پایه ی 1 – تولید نیاز 2 – عدم ارضا نیاز بنا شده اند . دورکهایم عنصر اصلی پیدایش فرایند فساد را در مشاهده ثروت زیاد و فقر زیاد در یک جامعه می داند . مرتون نظریات دورکهایم را عملیاتی می کند و می گوید وقتی بین اهداف فرهنگی همچون دستیابی به ثروت و موفقیت با وسائل تشکیلاتی دستیابی به آن تناسب وجود نداشته باشد احتمال رفتار انحرافی افزایش می یابد . البته مرتون فرایند فساد را به قشر اجتماعی افراد وابسته می داند . دیویس و ستاز از نظریه مرتون نتیجه گیری می کنند که طبقات کارگر باید انحراف بیشتری از خود نشان دهند . کونیک در تدقیق نظرات دورکهایم تابرابری را مسئله می داند و نه فقر به تنهایی . مشاهده ی ثروت در کنار وجود فقر عامل موثر دیگری است . نظام سرمایه داری به دلیل تلاش در جهت افزایش خرید و فروش محصولات خود نیاز به نمایش ثروت است . فرایندی که دوزنبری آن را تاثیر نمایش می نامد . البته بنا بر تحقیقات استوفر و فستینگر افراد از طریق مقایسه خود آن هم نه با ثروتمندان بلکه با اقشار نزدیک به خود دچار نارضایتی می گردند . و این به دلیل وجود قشر متوسط مابین دو قشر بالا و پایین و قیاس با ایشان می باشد . بعد از مقایسه احساس محرومیت نسبی و حس نابرابری رخ می دهد که برای ثبات جامعه حطرساز است . البته در کنار عوامل فوق باید به دو عامل کنترل درونی و بیرونی اشارت نمود . بنا به گفته فروید انسانها دارای یک سیستم کنترل درونی هستند که از مهمترین ایشان پای بندی های مذهبی است . تغییرات سریع اقتصادی و توسعه همواره با تغییر نظام هنجاری و ارزشی جامعه و در راس آن کاهش پایبندیهای مذهبی همراه بوده که در نتیجه کنترل درونی را تضعیف می نمایند . در هر جامعه ای مکانیسمهای بیرونی از جمله نهاد ها و قوانیی بازدارنده جهت مبارزه با فساد وجود دارند . باید یاد اوری نمود بررسی فساد در سطح کلان دلیل دقیق یک نوع فساد را نشان نمی دهد بلکه به بررسی زمینه های عمیق تر می پردازد .
بطور کلی اندیشه مرتون این است که پذیرش جمعی اهداف و ابزارهای قابل وصول هماهنگی متوازنی بین این دو بخش ساخت یافته ی زندگی به وجود می آورد و این هماهنگی عنوان(( انطباق یا سازگاری)) پیدا کرده است ، لیکن رد اهداف یا وسایل یا هر دوی آنها منجر به یکی از چهار وجهی ( نوع صوری ) می شود که افراد از طریق آنها با ناهمسازی و عدم انسجام اجتماعی مقابله می کنند .
اهداف | وسایل مشروع | نتیجه |
قبول دارد | رد می کند | ابداع و نو آوری |
رد می کند | فبول دارد | رسم و مناسک پرستی |
رد می کند | رد می کند | وا خوردگی و عزلت نشینی |
رد می کند و تغییر می دهد | رد می کند و تغییر می دهد | طغیان یا سرکشی |
مرتون میخواهد با بررسی نوع شناسی صور انطباق فردی نشان دهد که ممکن است آثار نظام یافته ای بر رفتار اجتماعی مترتب باشد که حاصل برهم خوردن وحدت و انسجام جامعه است و آن نتیجه طرد اهداف یا نوع وسائلی است که برای کسب موفقیت به کار گرفته شده است.
ب ) در سطح متوسط :
لویتد که و شوایتزر بر اساس یک تحقیق آزمایش مانند نشان می دهند که انسانها بر اساس تئوری گزینش عقلانی به محرک های فرد گرایانه بیشتر واکنش نشان می دهند تا محرکهای جمع گرایانه در نتیجه در جوامعی که محرکها اغلب فرد گرایانه باشند نیل به فساد بیشتر است . ایشان عوامل موثر بر فساد را در سه بخش 1 – اقتصاد 2 – دولت و 3 – سازمان جستجو و بررسی می نمایند . بنا بر نظر این دو محقق فساد در بخش دولت و سیاست نامشهود است ولی با رسیدن آن به بخش سازمان به تدریج در جامعه گسترده و مشهود و علنی می گردند . گسترش فرد گرایی با توجه با خصلت قوم گرایی در ایران و کاهش احساس مسئولیت در زمان وجود نابرابری از علل فساد در ایران است .
خانم روز آکرمن معتقد است : سرمایه گذاری زیر بنایی افراطی دولت ، سرمایه گذاری غیر مولد دولتی ، عدم بهره برداری از سرمایه گذاری گذشته ، افزایش فقر در کشور و امتیازات بیشتر کنشگران اقتصادی بی وجدان ، عدم پذیرش غلط بودن سیاتها از سوی سیاستمداران ، و همچنین وام های خارجی از علل پیدایش فساد در جوامع می داند .
استرک در مقاله ای تحت عنوان دادن و گرفتن ، نظرات مارسل موس در خصوص هدیه و هدیه متقابل که بر اساس مشاهدات مالینوفسکی در قبیله تروبیاند و تلافی کردن متقابل ، به بررسی روابطی می پردازند که عده ای قدرتمندان پاین تر ها را با دادن هدایا مجبور به جبران می نمایند که بنا به گفته استرک این قدرتمندان انسانهای دستکاری کننده نامیده می شوند . بعد از مدتی شاهد حکومت پسر خاله ها خواهیم بود .
جانسون ، کافمن و زویدو لوبانتون بر نقش اقتصاد غیر رسمی در ایجاد و گسترش فساد تاکید کرده و بیان می دارند هرچه قوانین بیشتر و پیچیده تر گردند احتمال فساد بیشتر می شود . جانسون تاکید دارد کنترل بیش از حد شهروندان باعث کاهش اعتماد آنها و افزایش فساد می شود .
کامرر در تحقیقاتش پیدایش فساد را نتیجه تغییر ارزشها که بر اثر بر هم خوردن تعادل جامعه می داند .
اقایان لمبزدورف و شینکه به بررسی فرایند فساد در بانک های مرکزی می پردازند . ایشان پی بردند که فساد در بانک مرکزی باعث کاهش اعتماد مردم به و ایجاد انتظار تورمی در بین ایشان می گردد و چون بر خوردی با انها صورت نمی پذیرد تورم واقعی ایجاد می گردد . فساد در بانک مرکزی موجب می گردد اقتصاد غیر رسمی گسترش و تقاضا برای چاپ پول افزایش یابد و از این طریق در امد دولت افزایش می یابد . که این خود باعث کاهش ارزش پول ملی می گردد . بانکداران که از قبل تمهیداتی در جهت جمع آوری دلار کرده اند با فروش آن به سودهای کلانی دست می یازند .
ج ) در سطح خرد :
هرچه یک سازمان بزرگتر باشد و همچنین هرچه مدیر آن سازمان کم تحرکتر احتمال فساد بیشتر می گردد .
قبح فساد و پیامد های آن :
گاهی عمل خلاف بخاطر غیر قانونی بودن آن مورد مجازات قرار می گیرد ولی از لحاظ عرفی و حیثیتی در جامعه و افکار و احساسات عامه مشکلی ایجاد نمی نماید . اما اگر عملی این احساسات را جریحه دار نماید آن وقت دارای قبح است و هم از لحاظ قانونی مجازات میشود و هم حیثیتش بر باد می رود . بنا بر نظر اتکینسون فرد در محاسبه فایده و ضرر در موارد تخلفهای دارای قبح ذاتی هزینه را بیشتر ارزیابی می کند . از انجا که فرهنگ ایرانی فرهنگی قبیله ای است دادن امتیازات و خلافهایی که به نفع اطرافیان و خویشاوندان باشد قبح ذاتی نداشته و فرد مرتکب آن فساد می گردد .
متغیرهایی که در این تحقیق در نظر گرفته می شوند شامل نیازها و ارزو ها ، مقایسه و احساس محرومیت ، میزان دستیابی به اهداف ، امید به دستیابی به اهداف ، ناکامی / دلسردی ، کنترلهای بیرونی احتمال دستگیری و میزان مجازات ، کنترلهای درونی : شامل پایبندی های مذهبی ، فرد گرایی / جمع گرایی ، تغییر ارزشها ، شرایط اجتماعی شامل نابرابری ، هویت و گروه مرجع ، قوم گرایی ، فرهنگ فساد و در نهایت قبح فساد می باشد .
روش بررسی :
1 – بررسی نظرات مردم یا فساد ادراک شده
2 – استخراج اطلاعات روزنامه ها در مورد فساد
3 – کوشش برای کسب اطلاعات از سازمانها ی خاص شرکتها و بانک ها علیرغم موفقیت اندک باز مطلوب به فایده بود .
ا – بررسی فساد ادراک شده :
حجم نمونه که از طریق فرمول موکران محاسبه گردید 400 نفر بود که به 455 نفر و در نهایت در یررسی سازمانها به 584 نفر افزایش یافت .
پرسشگران از افراد تعلیم دیده و متعهد انتخاب گردیدند .
محاسبات و استخراج با برنامه SPSS انجام گرفت .
در کنار بررسی فوق این تحقیق از گزارش روزنامه ها و اطلاعات مطلعین کلید بهرمند گردیده است .
نگاهی به گذشته :
فساد و ارتشا از زمانهای دور در ایران رواج داشته است دلال ذیل را در خصوص این مهم می توان احصا نمود :
حکومتهای غاصب ، بی فرهنگ ، استثمار و استعمار و ظلم و جور ایشان ، انظام ایلی ، حکومت مطلقه ، عیاشی اشراف ، غرور ، غفلت و بی قیدی
یافته های تحقیق :
یافته ها نشان دهنده وجود و گسترش فساد در دستگاه ها ی دولتی و حتی قضایی کشور است . در جستجوی علل ، دو سطح داخلی و خارجی مورد کنکاش قرار می گیرند :
1 – شرایط بین المللی : در گذشته استعمارگران اروپایی با ایجاد و یا گسترش فساد حکومتهای شرقی را از درون متلاشی کرده و تحت انقیاد خود در می آوردند . خانم آمنولدسن می نویسد موسسات چند ملیتی اجازه ، امتیاز و انحصارها را در کشورهای جهان سوم می خرند و در مقابل امکانات و امتیازات مختلف به کارمندان و مسئولان تصمیم گیرنده می دهند .
خانم آکرمن وام های خارجی را یکی از دلایل مهم پیدایش فساد در جوامع می داند که در پی آن کشورها به سازمانهای وام دهنده از نظر مالی وابسته می شوند و تحت نفوذ و تاثیر گذاری آنها در می آیند و از آن طریق سازمانها ی وام دهنده نظرات خود را به کشورهای زیر نفوذ تحمیل می کنند . در دوران معاصر کلید واژه توسعه ابزاری است دیگر برای تسلط بر جهان سوم .
2 – شرایط داخلی و زیر ساختهای مناسب فساد :
الف ) علل اجتماعی اقتصادی : این سطح را می توان با تئوریهای دورکهایم و برد متوسط مرتون توضیح داد بیماری توسعه با تبلیغات و ایجاد نیازهای جدیدی که امکان رفع آنها با وسایل موجود ممکن نیست و همچنین دستخوش تغییرات شدن ارزشها و کاهش کنترل درونی موجب فساد می گردد .
ب ) علل فرهنگی : از مسائلی که در فرهنگ ما وجود دارد فرهنگ هدیه دادن و پذیرفتن و در نهایت تلافی کردن آن است بر اساس تئوری استرک دیدیم که او از مارسل ماوس چنین نقل میکند : چیزی که به عنوان هدیه داده می شود ، در درون خود دارای نیرویی است که هدیه متقابل را اجبار می کند . چیزی که مالینوفسکی در قبیله تروبیاند مشاهده کرد و آن را تلافی کردن متقابل ( Revanche ) می نامد . استرک این رفتار را رابطه متقابل( reciprocity) می نامد . وجود افراد قدرتمند و تطمیع کننده یک رابطه متقابل عمودی ایجاد می کنند که در آن کارمندان برای جبران مدیون و مجبور به فساد می گردند .
برخورد قاطع و ایجاد هزینه برای فسادکننده می تواند با بالا بردن انتظارات مردم در مبارزه با فساد در یک دور بعث برخورد شدیدتر با مفسدین و کاهش فساد گردد .
نقد و بررسی کتاب :
دکتر سید حسین سراج زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی روز سه شنبه 5 آبان 1394 سخنران نشست نقد و بررسی کتاب «سرطان اجتماعی فساد» تالیف استاد فرامرز رفیع پور در انجمن جامعه شناسی ایران بود.
قائل شدن به تئوری توطئه، ضدیت با توسعه، بی توجهی به حوزه عمومی و اجتماع علمی از جلوه های سنت گرایی و محافظه کاری مولف است
در این نشست دکتر حسین سراج زاده سخنران جلسه به ایراد سخنرانی خود پرداخت و گفت: برای من بهعنوان دانشجوی دکتر رفیعپور در دوره کارشناسی و باتوجه به ارتباط دوستانه ای که داریم و نظر لطفی که ایشان نسبت بهمن دارند، ورود انتقادی به آثار و آرای ایشان دشوار است. باوجود این، گفتگوهای علمی ایجاب میکند تا با حفظ احترام، گفتگوهایی با معیار و منتقدانه علمی و طلبگی هم برگزار کرد و من این موضوع را هم از ایشان آموختهام. به همین دلیل، دومین معرفی و نقدی که به آثار ایشان، بعد از نقد کتاب توسعه و تضاد (رفیعپور، 1376) توسط آقای عبدی نوشته شد، معرفی و نقد کتاب دیگر استاد با عنوان آناتومی یا آشفتگی اجتماعی در شهر تهران بود (رفیعپور، 1378؛ سراجزاده، 1378).
وی ابتدا به مشی علمی مولف اشاره کرد: قبل از پرداختن به کتاب سرطان اجتماعی فساد، باتوجه به تمامی آثار و برخی از ویژگیهای برجسته ایشان، به تشریح دیدگاه و مشی دکتر رفیع پور میپردازم که از این طریق میتوان برخی از نقطه های قوت و نیز نقدهای وارد به این اثر را هم باتوجه به این ویژگیها بهتر دریافت. بهنظر من، در مشی، دیدگاه و آثار دکتر رفیع پور چند ویژگی متمایز است:
جلوه های سنتگرایی و محافظه کاری در مشی و دیدگاه های ایشان عبارتند از:
من رویایی دارم